Dwunaste wydanie wiodącego poradnika dla pracodawców, pracowników, służb bhp, inspektorów pracy, sip, projektantów i wykładowców przygotowano wg stanu prawnego na dzień 1 stycznia 2009 r. Uwzględniono w nim m.in. zmiany w dziale X Kodeksu pracy, w przepisach dotyczących rzeczoznawców ds. bhp, w sprawozdaniu o warunkach pracy Z-10, zasadniczych wymagań dla maszyn i środków ochrony osobistej; zaktualizowano także wykaz aktów prawnych oraz adresy i numery telefonów instytucji.
Kompendium wiedzy na temat aktualnych wymogów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, opartych na obowiązujących przepisach ochrony pracy, a także praktyczne wskazówki pomocne w codziennej pracy – obowiązki pracodawcy, wzory niezbędnej dokumentacji, praktyczne wskazówki, skorowidz, wykazy: akty prawne, normy, przydatne adresy, znaki bezpieczeństwa.
Bogdan Rączkowski – inspektor Państwowej Inspekcji Pracy
SPIS TREŚCI:
Wprowadzenie
Zakres obowiązków i uprawnień pracodawców, pracowników oraz osób kierujących pracownikami w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy
Obowiązki pracodawcy
Konsultacje w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz komisja bezpieczeństwa i higieny pracy
Uprawnienia pracodawcy
Obowiązki pracownika
Uprawnienia pracownika
Obowiązki kierownika komórki organizacyjnej
1. NADZÓR NAD WARUNKAMI PRACY
Nadzór nad warunkami pracy
Państwowa Inspekcja Pracy
Zadania Państwowej Inspekcji Pracy
Uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy
Karanie winnych wykroczeń przeciwko prawom pracownika
Państwowa Inspekcja Sanitarna
Zakres działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej
Uprawnienia Państwowej Inspekcji Sanitarnej
Urząd Dozoru Technicznego
Zakres działania Urzędu Dozoru Technicznego
Uprawnienia pracowników Urzędu Dozoru Technicznego
Związki zawodowe
Zakres działania zakładowej organizacji związkowej
Uprawnienia związków zawodowych
Zakładowa organizacja związkowa
Społeczna Inspekcja Pracy
Zadania Społecznej Inspekcji Pracy
Uprawnienia Społecznej Inspekcji Pracy
2. CERTYFIKACJA
Wstęp
Dyrektywy nowego podejścia
Ocena zgodności
Wymagania zasadnicze
Certyfikacja
Znak zgodności
Deklaracja zgodności
Odpowiedzialność producenta
System kontroli wyrobów wprowadzonych do obrotu
Normalizacja
Polskie Normy i inne dokumenty normalizacyjne
Certyfikat i znak zgodności z Polską Normą
System notyfikacji norm i aktów prawnych
Notyfikacja
3. OBIEKTY BUDOWLANE I POMIESZCZENIA PRACY
Obiekty budowlane
Podstawowe wymogi bezpieczeństwa i higieny pracy dla budynków
Opiniowanie dokumentacji projektowej
Wymagania w stosunku do rzeczoznawcy do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy
Przekazanie obiektu budowlanego do użytkowania
Utrzymanie obiektów budowlanych
Książka obiektu budowlanego
Kontrole obiektu budowlanego
Pomieszczenia i urządzenia higienicznosanitarne i środki higieny osobistej
Ogólne wymogi dotyczące pomieszczeń higienicznosanitarnych
Warunki zabezpieczenia budynków przed pożarem i wybuchem
Odporność pożarowa budynków
Wymagania dla pomieszczeń zagrożonych wybuchem
Strefy pożarowe i oddzielenia przeciwpożarowe
Zapewnienie bezpieczeństwa ewakuacji ludzi z pomieszczeń i budynków
Wymagania przeciwpożarowe dla elementów wykończenia wnętrz i wyposażenia stałego
Wyposażenie budynku w podręczny sprzęt gaśniczy
Zasady rozmieszczania sprzętu
Przeglądy i konserwacja
Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego
Zasady postępowania pracowników na wypadek powstania pożaru
Ochrona odgromowa
Klasyfikacja obiektów
Budowa urządzenia piorunochronnego
Badania stanu technicznego urządzeń piorunochronnych
Terminy badań okresowych
Dokumentacja urządzeń piorunochronnych
Pomieszczenia pracy
Oświetlenie
Wentylacja pomieszczeń pracy
Ogrzewanie pomieszczeń pracy
Normy pomieszczeń pracy
Inne wymogi dla pomieszczeń pracy
4. PROFILAKTYCZNA OCHRONA ZDROWIA
Podział czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych
Ogólne zasady oraz metody likwidacji lub ograniczenia wpływu niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników występujących w procesie pracy
Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia i rakotwórczych. Zasady i częstotliwość
Czynniki szkodliwe
Częstość przeprowadzania badań
Rejestracja wyników
Rejestr czynników szkodliwych dla zdrowia występujących na stanowisku pracy
Karta badań i pomiarów czynników szkodliwych
Profilaktyczne badania lekarskie
Badania wstępne
Badania okresowe
Badania kontrolne
Służba medycyny pracy
Badania sanitarne
Badanie stanu zdrowia i predyspozycji psychicznych do kierowania pojazdami
Badania psychologiczne
Posiłki profilaktyczne i napoje
Zasady wydawania posiłków profilaktycznych.
5. CHARAKTERYSTYKAWYBRANYCH CZYNNIKÓW NIEBEZPIECZNYCH
Zagrożenia elementami ruchomymi i luźnymi, ostrymi i wystającymi
Dobór typów osłon
Zagrożenia związane z przemieszczaniem się ludzi
Odległości bezpieczeństwa uniemożliwiające sięganie kończynami górnymi do stref niebezpiecznych
Odległości bezpieczeństwa uniemożliwiające sięganie kończynami dolnymi do stref niebezpiecznych
Dojścia i przejścia do urządzeń technicznych.
Dojścia i przejścia do maszyn.
Pomosty robocze i przejścia
Wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy dla drabin przenośnych
Teren zakładu pracy
Drogi w zakładzie pracy
Podstawowe wymagania bezpieczeństwa dla dróg, przejść i dojazdów pożarowych
Zagrożenia porażeniem prądem elektrycznym
Wiadomości ogólne
Wpływ rodzaju prądu na człowieka
Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym
Równoczesna ochrona przed dotykiem bezpośrednim i pośrednim
Ochrona przed dotykiem bezpośrednim (ochrona podstawowa)
Ochrona przed dotykiem pośrednim
Organizacyjne środki ochrony przed porażeniem
Rodzaj urządzeń, instalacji i sieci energetycznych, przy których eksploatacji wymagane jest posiadanie dodatkowych kwalifikacji
Prace wykonywane przy urządzeniach elektroenergetycznych w warunkach szczególnego zagrożenia dla zdrowia i życia ludzkiego
Wykonywanie prac przy urządzeniach i instalacjach elektroenergetycznych
Zasady bezpiecznego wykonywania prac przy urządzeniach i instalacjach elektroenergetycznych
Organizacja bezpiecznej pracy przy urządzeniach elektroenergetycznych
Klasyfikacja urządzeń elektrycznych i elektronicznych z punktu widzenia ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym
Zagrożenie poparzeniem
Zagrożenia pożarowe i wybuchowe
Minimalne wymagania dla stanowisk pracy, na których może wystąpić atmosfera wybuchowa
Ogólne metody zapobiegania pożarom i wybuchom
Ochrona zdrowia młodocianych
6. CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH CZYNNIKÓW SZKODLIWYCH I UCIĄŻLIWYCH
Czynniki fizyczne
Hałas
Źródła hałasu
Natężenie hałasu
Rodzaje hałasu
Dopuszczalne wartości hałasu
Ochrona zdrowia młodocianych.
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Hałas infradźwiękowy
Ochrona zdrowia młodocianych.
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Hałas ultradźwiękowy
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Ochrona zdrowia młodocianych
Ocena ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na hałas i drgania
Obowiązki pracodawcy w przypadku zagrożenia hałasem
Profilaktyka
Profilaktyka medyczna
Wibracja
Drgania mechaniczne
Zakres częstotliwości
Czas oddziaływania drgań na organizm człowieka
Kierunek oddziaływania drgań
Wartości normatywne
Ocena ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na drgania mechaniczne
Obowiązki pracodawcy w przypadku zagrożenia drganiami mechanicznymi
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Odziaływanie wibracji na organizm
Profilaktyka medyczna
Działania profilaktyczne
Mikroklimat – środowisko termiczne
Mikroklimat gorący
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Mikroklimat zimny
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Oddziaływanie mikroklimatu na organizm
Aklimatyzacja
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Profilaktyka medyczna
Promieniowanie widzialne
Narażenie pracowników
Ochrona zdrowia młodocianych
Profilaktyka medyczna
Promieniowanie podczerwone
Narażenie pracowników
Ochrona zdrowia młodocianych
Ochrona przed promieniowaniem IR
Profilaktyka medyczna
Promieniowanie nadfioletowe
Oddziaływanie promieniowania UV na człowieka
Narażenie pracownika
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Źródła promieniowania UV
Ochrona przed promieniowaniem UV
Profilaktyka medyczna
Promieniowanie elektromagnetyczne
Oznakowanie pól elektromagnetycznych
Częstotliwość pomiarów
Wpływ promieniowania elektromagnetycznego na organizm ludzki
Ochrona przed nadmiernym promieniowaniem
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Profilaktyka medyczna
Promieniowanie jonizujące
Wpływ promieniowania jonizującego na człowieka
Narażenie zawodowe na promieniowanie jonizujące
Graniczne dawki promieniowania
Ocena narażenia
Ochrona zdrowia młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Źródła promieniowania jonizującego
System ochrony radiologicznej
Ewidencja otrzymanych przez pracownika dawek promieniowania
Warunki bezpiecznej pracy
Szkolenie pracowników w zakresie bhp
Zabezpieczenie pracowników przed promieniowaniem jonizującym
Profilaktyka medyczna
Promieniowanie laserowe
Klasy laserów
Zagrożenia przy pracy z laserem
Ochrona przed promieniowaniem laserowym
Profilaktyka medyczna
Pyły przemysłowe w środowisku pracy
Oddziaływanie pyłów na organizm ludzki
Ocena narażenia na pył przemysłowy
Ochrona zdrowia młodocianyc
Ochrona przed nadmiernym pyleniem
Profilaktyka medyczna
Pyły azbestu
Użytkowanie wyrobów azbestowych
Usuwanie lub naprawa wyrobów zawierających azbest
Zabezpieczenie po zakończeniu prac wyrobów zawierających azbest
Pakowanie, transport i składowanie
Podstawowe obowiązki pracodawcy
Odzież ochronna i środki ochrony indywidualnej
Szkolenie w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy
Książeczka badań profilaktycznych i okresowe badania lekarskie pracowników narażonych na działanie azbestu
Oznakowanie wyrobów i odpadów zawierających azbest
Szkodliwe czynniki chemiczne
Wykaz wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy
Ochrona zdrowia młodocianych przy pracach w narażeniu na czynniki chemiczne
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet w narażeniu na działanie szkodliwych substancji chemicznych
Ocena narażenia zawodowego na szkodliwe czynniki chemiczne
Profilaktyka
Profilaktyka medyczna
Czynniki biologiczne
Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych
Obowiązki pracodawcy
Ocena ryzyka zawodowego
Profilaktyka
Szkolenie pracowników w zakresie bhp
Rejestr pracowników narażonych na działanie szkodliwych czynników biologicznych
Ochrona pracy młodocianych
Prace szczególnie uciążliwe i szkodliwe dla zdrowia kobiet
Profilaktyka medyczna
Czynniki psychofizyczne
Obciążenie fizyczne
Ocena obciążenia pracą fizyczną na podstawie wydatku energetycznego
Podnoszenie i dźwiganie ciężarów
Normy transportu ręcznego dla dorosłych
Wykaz niektórych rodzajów prac wzbronionych młodocianym, przy których zezwala się na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat
Obciążenie psychiczne
Ochrona pracy młodocianych.
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Profilaktyka lekarska
7. ERGONOMIA. PROBLEMY TECHNICZNE I ORGANIZACYJNE
Podstawy współczesnej ergonomii
Podstawowe pojęcia. Przedmiot i zadania ergonomii
Główne kierunki działania ergonomii
Układ człowiek – praca
Elementy informacyjne i sterownicze
Urządzenia sygnalizacyjne
Urządzenia sterownicze
Ogólne wymagania dla stanowisk pracy
Organizacja stanowisk pracy
Fizjologiczny aspekt procesu pracy
Postawa przy pracy
Organizacja stanowiska pracy z komputerem
Obowiązki pracodawcy
8. PRACE SZCZEGÓLNIE NIEBEZPIECZNE
Wstęp
Prace w zbiornikach, wnętrzach urządzeń technicznych i w innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniętych
Podstawowe zasady bezpieczeństwa pracy w zbiornikach, wnętrzach urządzeń technicznych i innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniętych
Prace poniżej poziomu grunt
Instalacje podziemne
Kanały ściekowe i studzienki
Podstawowe zasady bezpieczeństwa pracy w kanałach
Prowadzenie prac w kanałach i studzienkach
Zabezpieczenie prac w kanałach i studzienkach
Stosowanie środków ochrony i zabezpieczeń
Oczyszczalnie ścieków
Kraty
Przepompownie ścieków
Komory fermentacyjne otwarte
Roboty ziemne
Podstawowe zasady bezpiecznego wykonywania wykopów
Zasady bezpieczeństwa pracy przy kopaniu mechanicznym (koparką)
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Ochrona pracy młodocianych
Roboty budowlane. Prace na wysokości
Plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia
Warunki przygotowania i prowadzenia robót budowlanych
Zagospodarowanie terenu budowy
Praca na wysokości
Podstawowe zasady bezpieczeństwa przy pracach na wysokości
Rusztowania budowlane
Podstawowe wymagania bezpieczeństwa przy pracy na rusztowaniach
Tymczasowa praca na wysokości
Roboty murowe i tynkowe
Roboty dekarskie i izolacyjne
Roboty malarskie
Roboty ciesielskie
Roboty zbrojarskie i betoniarskie
Roboty montażowe konstrukcji stalowych
Roboty rozbiórkowe
Roboty budowlane wykonywane z użyciem materiałów wybuchowych
Roboty budowlane, rozbiórkowe, remontowe i montażowe prowadzone bez wstrzymania ruchu zakładu pracy lub jego części
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Ochrona pracy młodocianych
Profilaktyka lekarska
Prace spawalnicze
Spawanie gazowe
Pomieszczenie spawalni
Węże do gazów
Palniki do spawania i cięcia
Podstawowe wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach spawalniczych
Magazynowanie gazów palnych
Magazynowanie gazów płynnych
Gazy utleniające
Oznakowanie butli z gazami
Znakowanie butli wg Normy Europejskiej EN 1089-3:2004(U)
Wytwornice acetylenowe
Zasady bezpiecznej pracy z wytwornicami acetylenowymi
Wymagania bhp dla acetylenowni
Spawanie łukiem elektrycznym
Podstawowe procesy spawania łukowego
Wpływ czynników szkodliwych i uciążliwych
Profilaktyka
Zasady bezpiecznej eksploatacji spawarek elektrycznych
Prace wewnątrz zbiorników
Uprawnienia spawaczy
Kwalifikacje spawaczy
Ochrona pracy młodocianych.
Prace szczególnie uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia kobiet
Profilaktyka lekarska
Zabezpieczenie przeciwpożarowe procesów spawalniczych
Dokumentowanie prac spawalniczych
Transport materiałów niebezpiecznych
Klasy materiałów niebezpiecznych
Wyposażenie i oznakowanie pojazdów przewożących materiały niebezpieczne
Oznakowanie pojazdu
Warunki dopuszczenia pojazdu do przewozu
Osoby uczestniczące w przewozie
Nadzór i kontrola
Załadunek, rozładunek i manipulowanie ładunkiem
Dokumenty wymagane przy przewozie
Opakowania materiałów niebezpiecznych
Rodzaje opakowań
Bezpieczeństwo pracy przy urządzeniach pracujących pod ciśnieniem
Kwalifikacje osób wytwarzających, obsługujących, konserwujących i naprawiających urządzenia techniczne
Rodzaje urządzeń technicznych, przy obsłudze których wymagane jest posiadanie kwalifikacji
Eksploatacja urządzeń ciśnieniowych
Kotłownie
Stanowisko robocze
Prace przy użyciu materiałów niebezpiecznych
Podstawowe zasady bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach z użyciem materiałów niebezpiecznych
Znaki i sygnały bezpieczeństwa
Definicje
Podstawowe zasady stosowania znaków i sygnałów bezpieczeństwa
Wymagania dotyczące stosowania znaków bezpieczeństwa
Wymagania dotyczące oznaczania przeszkód, niebezpiecznych miejsc i dróg
Wymagania dotyczące sygnałów świetlnych
Wymagania dotyczące sygnałów dźwiękowych
Wymagania dotyczące stosowania komunikatów słownych
Wymagania dotyczące stosowania sygnałów ręcznych
Niebezpieczne substancje i preparaty chemiczne
System REACH
Udzielanie zezwoleń
Podstawowe wymagania dotyczące zasad klasyfikacji
Karta charakterystyki substancji niebezpiecznej lub preparatu niebezpiecznego
Sposób sporządzania karty charakterystyki
Kryteria i sposoby klasyfikacji substancji i preparatów chemicznych
Preparaty niebezpieczne
Ocena zagrożeń dla zdrowia człowieka
Klasyfikacja preparatów na podstawie zawartości niebezpiecznych składników
Metody oceny zagrożeń dla zdrowia człowieka
Klasyfikacja na podstawie właściwości fizykochemicznych Klasyfikacja na podstawie toksyczności
Klasyfikacja na podstawie analizy skutków specyficznych dla zdrowia człowieka
Klasyfikacja na podstawie analizy skutków oddziaływania na środowisko
Dodatkowe zwroty wskazujące szczególny rodzaj zagrożenia dla ludzi lub środowiska stwarzanego przez środki ochrony roślin, ich numery oraz kryteria stosowania
Kryteria doboru dodatkowych zwrotów określających warunki bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin
Oznakowanie opakowań substancji i preparatów niebezpiecznych
Wykaz substancji niebezpiecznych
Substancje nowe
Substancje istniejące
Inspektor ds. Substancji i Preparatów Chemicznych
Ocena ryzyka dla zdrowia ludzi i dla środowiska – stwarzanego przez substancje chemiczne
Czynniki rakotwórcze i mutagenne
Badania i pomiary czynników rakotwórczych
Środki zapobiegawcze
Szkolenie
Opieka lekarska
Rejestracja czynników rakotwórczych
Wykaz substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym – wyciąg
9. MASZYNY I INNE URZĄDZENIA TECHNICZNE
Maszyny i inne urządzenia techniczne
Wymagania ogólne
Układy sterowania
Elementy maszyn
Osłony i urządzenia ochronne
Zasilani
Czynniki niebezpieczne i szkodliwe
Oznakowanie
Informacje dodatkowe
Instrukcje
Zasadnicze wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia dotyczące niektórych rodzajów maszyn
Maszyny przeznaczone do kontaktu z artykułami spożywczymi
Maszyny przenośne
Procedury oceny zgodności
Dokumentacja techniczno-konstrukcyjne
Deklaracja zgodności WE
Badanie typu WE
Pełne zapewnienie jakości
Dokumentacja techniczna maszyny
Kategorie maszyn, do którym ma zastosowanie jedna z procedur oceny zgodności
Podstawowe zagrożenia w trakcie użytkowania maszyn
Minimalne wymagania dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy
Wymagania dotyczące użytkowania maszyn
Minimalne wymagania dotyczące maszyn
Elementy sterownicze
Uruchomienie i zatrzymanie maszyny
Ochrona przed zagrożeniami
Konserwacja maszyn
Zabezpieczenie maszyn, konstrukcje ochronne maszyn
Kontrola maszyn
Współdziałanie pracodawcy z pracownikami w celu zapewnienia bzpieczeństwa przy użytkowaniu maszyn
Ogólne wymagania bezpieczeństwa dla maszyn i urządzeń
Elementy sterownicze maszyn i urządzeń produkcyjnych
Siedziska do maszyn i urządzeń produkcyjnych
Maszyny i urządzenia do obróbki drewna
Wykaz maszyn do obróbki drewna, dla których jest wymagany udział jednostki notyfikowanej w trakcie przeprowadzania procedury oceny zgodności
Wymagania ogólne w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy
Pilarki tarczowe
Pilarki taśmowe
Strugarki wyrówniarki i grubiarki
Frezarki
Pilarki ramowe (traki) pionowe
Obrabiarki do metali
Tokarki
Frezarki
Wiertarki
Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym
10. TRANSPORT WEWNĘTRZNY I MAGAZYNOWANIE
Transport wewnątrzzakładowy
Podstawowe ogólne zasady bezpieczeństwa przy obsłudze urządzeń transportowych
Transport ręczny
Podstawowe wymogi BHP przy transporcie ręcznym
Obowiązki pracodawcy przy organizacji prac transportowych
Instrukcja bezpiecznego postępowania przy przemieszczaniu przedmiotów nieporęcznych, niestabilnych itpi
Ocena ryzyka przy pracach transportowych
Rodzaje transportu ręcznego
Urządzenia do podnoszenia ciężarów
Zasady bezpieczeństwa przy przemieszczaniu ładunków z użyciem ręcznie napędzanych dźwignic
Urządzenia do przenoszenia ciężarów
Urządzenia do przewożenia ciężarów
Transport jezdniowy mechaniczny
Transport mechaniczny
Wymagania dotyczące użytkowania maszyn do podnoszenia ładunków
Transport kołowy jezdniowy
